Literatura jest jednym z najbardziej przystępnych źródeł zdobywania wiedzy historycznej. Historia Polski utrwalona w tekście literackim odgrywa bardzo ważną rolę. Powieści historyczne oraz te, które zawierają treści oparte na dziejowych wydarzeniach oprócz funkcji dydaktycznych pełnią także bardzo ważną rolę w budowaniu świadomości narodowej obywateli. Stanowią one niekiedy źródło wiedzy dla młodszych pokoleń. Często studiując je czytelnik ma wrażenie, jakby sam uczestniczył w przedstawianych wydarzeniach.
Adam Mickiewicz w III części „Dziadów” oraz Juliusz Słowacki w „Kordianie” zaprezentowali dwa odmienne stanowiska wobec powstania listopadowego, które wybuchło w 1830 roku. W 1832 roku Adam Mickiewicz, przebywając w Dreźnie napisał III część „Dziadów”. W niej odnajdujemy Gustawa – kochanka romantycznego, uwięzionego w celi klasztornej zakonu Bazylianów. Tam bohater uświadamia sobie, że w rzeczywistości wolność można pojmować jedynie jako swobodę duszy. Z tego powodu 1 listopada 1823r przeobraża się w Konrada – patriotę, bojownika o wolność. Mickiewicz w tym utworze sformułował hasło mesjanizmu narodowego oraz podkreślił rolę wybitnych jednostek w walce przeciw carowi. Bohater pragnie posiadania władzy nad ludzkimi duszami. Wówczas jego wola przestaje być przejawem miłości do ludzi, a staje się dążeniem do władzy despotycznej. Konrad wyzywając Boga na pojedynek ostatecznie stawia się ponad Nim. Jego wizja kończy się bluźnierstwem i ostatecznie doprowadza bohatera do klęski. Utwór ten jest również poszukiwaniem przyczyn upadku powstania listopadowego, które w narodzie polskim rodziło wielkie nadzieje na przyszłość niepodległej Ojczyzny. Wieszcz ukazuje martyrologię narodu polskiego. Społeczeństwo cierpi, ale jednocześnie pragnie niepodległości. Niestety państwo Polskie składa się ze zbyt wielu indywidualności, które nie umieją ze sobą współpracować. Otwartą walkę o wolność proponują chłopi, zaś inteligencja popiera politykę rosyjską. W scenie VII Mickiewicz ukazuje rozłam społeczeństwa. Inteligencja siedząc przy stole rozmawia o balu, który odbył się niedawno. Nie mają ochoty na roztrząsanie politycznych spraw kraju. Mówią w języku polskim, jednak nie znają ojczystej literatury oraz sztuki. Przy drzwiach z kolei tłoczą się chłopi, którzy interesują się losami ojczyzny. Czekają oni na znak, przyzwolenie, aby wyjść na ulicę i walczyć o wolność. Adam Mickiewicz uważa, że główną przyczyną upadku powstania było rozbicie społeczeństwa polskiego. Mimo iż każdy deklarował, że zależy mu na niepodległości, tylko nieliczni byli gotowi oddać za nią życie w bohaterskiej walce.
